صنعت خودرو ایران و تله بازارهای سیاسی: درسی که ونزوئلا دوباره یادآوری کرد

اتفاقات اخیر در ونزوئلا، مانند هر بحران سیاسی دیگری در جهان، از ابعاد گوناگونی قابل بررسی است. اما فارغ از تحلیل های ژئوپلیتیک، این رویداد تلنگری جدی به استراتژی های پر ریسک صنعت خودرو ایران در عرصه بین المللی است. سرنوشت نامعلوم سرمایه گذاری های مشترک سایپا و ایران خودرو در این کشور، بار دیگر این حقیقت را آشکار می کند که تکیه بر بازارهای سیاسی، ریسک هایی فراتر از توجیه اقتصادی به همراه دارد. برای هر کسی که قصد خرید خودرو را دارد، این قبیل تحلیل ها نشان می دهد که چگونه سرنوشت اقتصادی شرکت های تولید کننده داخلی، تحت تاثیر تحولات خارجی قرار می گیرد.

 سرمایه گذاری در خارج از مرزها: اولویت با سیاست یا اقتصاد؟

حضور پررنگ خودروسازان بزرگ ایرانی در کشورهایی مانند ونزوئلا، سوریه و عراق، همواره با ابهاماتی همراه بوده است. این پروژه ها، که اغلب به عنوان نمادی از اتحاد و همگرایی سیاسی معرفی می شدند، در عمل ثابت کرده اند که از نظر اقتصادی ناپایدار و کم بازده هستند. در طول سال ها، این سرمایه گذاری ها بیشتر جنبه نمایشی داشته و هدف اصلی آنها نه تقویت زیرساخت های تولید، نه ارزآوری پایدار برای کشور و نه ارتقاء کیفی صنعت خودرو بوده است. در واقع، به جای تمرکز بر بازارهای صادراتی باثبات و پرتقاضا، توجه به حوزه هایی معطوف شده که نه کشش مصرفی لازم را داشته اند و نه زیرساخت های صنعتی یا ثبات سیاسی برای تضمین یک سرمایه گذاری بلندمدت در آنها وجود داشته است.

 ونیراتو: پروژه ای با تولید اندک و زیان انباشته

شرکت ونیراتو (Venirauto)، که به عنوان یکی از مهم ترین همکاری های مشترک بین ونزوئلا، ایران خودرو و سایپا در سال ۱۳۸۵ تاسیس شد، مثال روشنی از این شکست است. این کارخانه با هدف تولید سالانه بیش از ۲۵ هزار دستگاه سمند (با نام محلی سنتارو) و خودروهای بر پایه پراید (تورپیال) آغاز به کار کرد. اما در عمل، تولید آن در سال ۲۰۱۴ به کمتر از ۲ هزار دستگاه سقوط کرد و تنها یک سال بعد به دلیل زیان های هنگفت متوقف شد.

با وجود تلاش های سیاسی برای احیای این پروژه، مانند امضای قرارداد صادرات ۲۰۰ هزار دستگاه در سال ۲۰۲۳، پایداری این همکاری ها همواره زیر سایه بی ثباتی سیاسی ونزوئلا بوده است. تجربه نشان می دهد در شرایطی که شرکت های داخلی ما با مشکلات نقدینگی دست و پنجه نرم می‌کنند، سرازیر شدن منابع مالی به پروژه‌هایی که سود دهی آنها به تحولات سریع و غیرقابل پیش بینی سیاسی گره خورده است، نه تنها توجیه اقتصادی ندارد، بلکه تیشه به ریشه توان تولیدی داخلی می‌زند.

چرخش ناگهانی سیاست و تعلیق سرمایه در صنعت خودرو

مداخله قدرت های خارجی (مانند ایالات متحده) در امور ونزوئلا، تمام معادلات بلندمدت را به هم می ریزد. در چنین شرایطی، سرمایه گذاری های خارجی بلافاصله به حالت تعلیق درمی آیند یا ملی اعلام می شوند. این همان خطری است که هم اکنون سرمایه های صنعت خودرو ایران را در آن منطقه تهدید می کند.

اخیرا شاهد افزایش تقاضا و علاقه مردم به فروش خودرو هستیم؛ این وضعیت نشان دهنده آن است که بازار داخلی به شدت به اخبار مربوط به ثبات و نقدینگی خودروسازان وابسته است. زمانی که بخش مهمی از سرمایه گذاری های یک شرکت در معرض خطر بلوکه شدن قرار می گیرد، اعتماد عمومی به توانایی آن شرکت برای حفظ خط تولید و ارائه محصولات جدید کاهش می یابد. این مسئله مستقیما بر نوسانات و عدم اطمینان در بازار داخل تاثیر می گذارد و چالش های حقوقی ناشی از این تحولات، می تواند سال ها گریبانگیر خودروسازان باقی بماند.

 درس هایی برای آینده صنعت خودرو: تمرکز بر توان رقابتی

صنعت خودرو ایران برای دستیابی به جایگاهی شایسته در بازارهای جهانی، نیاز به بازنگری اساسی در استراتژی های خود دارد. تجربه ونزوئلا به وضوح نشان داد که اتکای بیش از حد به روابط دولتی، امنیت مالی به همراه ندارد.

بزرگترین چالش کنونی، نوسانات شدید قیمت خودرو در بازار است که بخشی از آن به دلیل عدم توانایی شرکت ها در برنامه ریزی بلندمدت تولید و تامین قطعات ناشی از بحران های مالی و بین المللی است. برای خروج از این وضعیت، راهکار تمرکز بر افزایش کیفیت، کاهش قیمت تمام شده، و ورود به بازارهای صادراتی با تقاضای واقعی و ثبات اقتصادی بالاتر است. به جای صدور سیاسی محصول، باید به صادرات مبتنی بر توان رقابتی فکر کرد.

 آینده مبهم صنعت خودرو در کاراکاس و ضرورت تغییر رویکرد

با توجه به شرایط کنونی و زمزمه های مربوط به تغییرات جدی در سیاست خارجی ایالات متحده نسبت به ونزوئلا، آینده سرمایه گذاری های ایران خودرو و سایپا در این کشور بیش از پیش در هاله ای از ابهام قرار گرفته است. این ابهام نه تنها شامل بازگشت سرمایه می شود، بلکه احتمال از دست رفتن کامل تاسیسات و تجهیزات نیز وجود دارد. این وضعیت نه تنها زنگ خطری برای شرکت های دخیل است، بلکه یک هشدار جدی به سیاستگذاران صنعت خودرو کشور برای تجدیدنظر در اولویت بندی های استراتژیک محسوب می شود. در نهایت، موفقیت صنعت خودرو ایران در گرو آن است که با دیدی واقع بینانه، بازارهای بین المللی را نه به عنوان یک ابزار سیاسی، بلکه به عنوان یک میدان رقابت اقتصادی ببیند. تنها با این رویکرد است که می توان به جایگاه واقعی و پایدار در عرصه جهانی دست یافت و تاثیرات مخرب بحران هایی مانند ونزوئلا را به حداقل رساند. این درس تلخ، نباید برای صنعت خودرو فراموش شود.